Skandale i leksikon

14. oktober 2002 slo Dagbladet opp en to siders artikkel med tittel SKANDALE. Bakgrunnene for de sterke ord var at et par mediefolk ikke hadde funnet noen omstendelig omtale av jødeforfølgelsen under annen verdenskrig under stikkordet "Rasisme". I stedet for å slå opp under bokstaven J, der "jødeforfølgelse var omtalt i en flere siders illustrert artikkel, gikk de altså til Dagbladet med beskyldninger om at Kunnskapsfolaget hadde drevet politisk sensur.

Selv om beskyldningene mot Kunnskapsforlaget og dets medarbeider i dette tilfelle rant ut i sanden, viser det seg i ettertid at det kan rettes andre beskyldninger om politisk ensidighet mot dette forlaget, men da må kanonene snus 180 grader. Avisen Dag og Tid har på nyåret påvist at Kunnskapsforlagets leksikonvirksomhet lider av store fortielser når det gjelder omtalen av fangebehandling og utryddelsespolitikk før og under annen verdenskrig. Men da er det kommunistenes folkemord som forties.

Dag og Tid nr. 1 for 4. januar 2003 skriver:

Leksikon forteier sovjetiske overgrep
Aschehoug og Gyldendals store eittbandsleksikon frå 2001 har ikkje sett det som si oppgåve å informere om folkemordet under sovjetkommunismen.

Av Svein Gjerdåker og Per Anders Todal

Dag og Tid påpeika i leiarartikkelen i førre nummer at Aschehoug og Gyldendals Store Norske Leksikon har store manglar i omtalen av ugjerningane til styresmaktene i Sovjetunionen. Ein gjennomgang av Aschehoug og Gyldendals store ettbindsleksikon (Kunnskapsforlaget) viser at ein heller ikkje der har sett det som si oppgåve å informere om folkemordet i Sovjetunionen. Redaksjonen har nesten fullstendig ignorert emnet.
Leksikonet blir marknadsført som det leiande eittbandsleksikonet i landet, og har 54.000 artiklar. Det vert kvart år kjøpt av mange skuleelevar og studentar.

Gulasj, ikkje GULag
Eit stikkord som GULag, namnet på det russiske systemet av konsentrasjonsleirar, har ikkje redaksjonen sett grunn til å ta med i Aschehoug og Gyldendals store eittbandsleksikon. Urteblomsten gullaks, den ungarske kjøtretten gulasj og den nedlagde avisa Gula Tidend har derimot alle fått sine eigne artiklar.
Artikkelen om Sovjetunionen seier ingenting om at regimet drap eigne innbyggjarar i milliontal. Det einaste som står, er at det var store utreinskingar i kommunistpartiet mellom 1934-39 - i parentes står det «Moskvaprosessene 1936-39». Kva utreinskingar tyder her, er ikkje forklart.
Slår ein opp på artikkelen om Moskvaprosessane, får ein inntrykk av at det berre var eit fåtal generalar og andre militære som vart avretta.
Under artikkelen om bolsjeviker står det ingenting om drap og likvideringar. Heller ikkje i artikkelen om Lenin. Redaksjonen vel heller å leggja vekt på at Lenin i 1921, på grunn av motstand frå bøndene, innførte ein ny økonomisk politikk som tillet ein del privat verksemd.
I artikkelen om Stalin står det at «under Moskvaprosessane i 1936-38 ble all tenkbar opposisjon knust», men ikkje kva dette innebar og kva lidingar Stalin påførte sitt eige folk.
Det einaste i leksikonet som kan gje brukaren ei viss aning om kva som føregjekk i Sovjetunionen i desse åra, er artikkelen om konsentrasjonsleir (i motsetnad til Aschehoug og Gyldedals Store Norske leksikon, som ikkje nemner Sovjet i omtalen sin av konsentrasjonsleir verken i 1997-utgåva eller den noverande nettutgåva).
Under konsentrasjonsleir i eittbandsleksikonet står det «... opprettet for politiske motstandere og kriminelle. Systemet fikk et særlig stort omfang i Sovjetunionen og Tyskland». Så kjem ein gjennomgang av dei tyske konsentrasjonsleirane.

Sjokkerande
- Dette er stadig like sjokkerande, seier Jostein Børtnes, professor i russisk ved Universitetet i Bergen, når Dag og Tid presenterer leksikona si forteiing av sovjetiske brotsverk.
- Men likevel overraskar det meg ikkje. Eg hugsar enno godt korleis studentane på 60- og 70-talet var heilt uinteresserte når eg tok opp dette temaet i undervisinga.
- Den tyranniske politikken til Sovjetunionen er ein kvit flekk hjå den norske intelligentsiaen. Det har vore ein kompakt mangel på interesse for å diskutere og fokusere på desse spørsmåla, seier Børtnes.

- Inga orsaking
- Det er svært ubehageleg at ein informasjonsbase som eit leksikon skal gje eit så feilaktig bilete av Sovjetunionen. Den manglande omtalen av dei sovjetiske brotsverka er døme på eit ideologisk og kulturelt etterslep, seier historikar Odd-Bjørn Fure, forskingsdirektør ved det norske Holocaust-senteret.
- Særleg i dei siste sju-åtte åra har masseutryddingane som fann stad i Sovjetunionen, blitt grundig utforska av historikarar. Det finst omfattande kunnskap om brotsverka og karakteren til sovjetregimet, og det finst inga orsaking for å unnlata å gje ei skikkeleg framstilling av dette.
Dei mangelfulle presentasjonane av historia til Sovjetunionen har dramatiske konsekvensar, meiner Fure.
- Om vi ikkje forstår karakteren til kommunismen i det 20. hundreåret, misforstår vi heile hundreåret. Sovjetunionen var ein stat som stod for folkemord, deporterte heile folkegrupper og brukte terror systematisk. Det er sørgeleg om underrapporteringa av dette får halde fram.
Odd-Bjørn Fure peikar på fleire faktorar som er med på å forklara den mangelfulle omtalen av dei sovjetiske overgrepa.
- Den russiske revolusjonen klarte å presentera seg som eit frigjeringsprosjekt, som eit framhald av den franske revolusjonen. Kommunismen fekk ein uvanleg appell til intellektuelle i vest. Sovjetunionen lukkast òg langt betre enn nazistane i å løyne brotsverka sine. Etter krigen fekk dessutan Sovjetunionen høg prestisje i vest, fordi den raude armeen spelte ei hovudrolle da nasjonalsosialismen vart nedkjempa, seier Fure.
- I sum verna alt dette Sovjetunionen mot mykje kritikk i vest, trass i diaboliseringa av kommunismen under den kalde krigen. Det syner kor stor kraft dei ideologiske etterslepa kan ha.


- Brotsverka til Sovjetunionen er i stor grad gløymde. Vi treng både opplysing om brotsverka og forklaring på gløymsla, seier den danske historikaren Bent Jensen.

- Vi har no tilgang til detaljerte skildringar om korleis brotsverka til den sovjetiske regjeringa vart vedtekne nærast time for time. Nye arkivfunn gjer at ofra no kan få eit namn og ein identitet. Eg er oppteken av å styrkje det kollektive minnet vårt om ugjerningane til sovjetkommunismen, seier Bent Jensen, som er professor i historie ved Universitetet i Odense. Jensen har skrive boka GULag og glemsel om Russlands tragedie og Vestens manglande minne om dei ugjerningane som bolsjevikane stod for.

(....)

Redaktør i Kunnskapsforlaget, Øyvind Reisegg sier imidlertid i et intervju med Per Anders Todal at forlaget må gjøre noe med saken.

På spøsmålet: "I leksikonet verkar det som om Moskvaprosessane var noko som gjekk ut over ein relativt liten elite?" svarer Reisegg:
- Ja. Det er ei tradisjonell framstilling, som kanskje ikkje er den som gjeld i fagkrinsar i dag. Eg ser klart at vi må gå gjennom dette stoffet på nytt.
- Kva er grunnen til at brotsverka til Hitler-Tyskland får så mykje fyldigare omtale enn dei sovjetiske i leksikonet?
- Også tidlegare har leirsystemet i Sovjetunionen vore dårleg dekka i oppslagsverk. Det er eit merkeleg fenomen. Dels kan det vere at ein lenge hadde dårleg dokumentasjon. Før Solsjenitsyn skreiv om GULag-arkipelet var dette lite kjend. Men medan det har vore mykje debatt om desse tinga i andre land dei siste åra, har det vore lite i Noreg. Eg ser at det her er upløgd mark. Arbeidet med neste utgåve av eittbandsleksikonet startar i år.